1 ... 8 9 10 11 12 13 14 15 ... 21

III BAŞLIQ {Sokrat öyrəncilərinin işinə: örnək olaraq da, bilik öyrədərək də yarıyardı}

səhifə12/21
tarix29.10.2017
ölçüsü1.62 Mb.

III BAŞLIQ


{Sokrat öyrəncilərinin işinə: örnək olaraq da, bilik öyrədərək də yarıyardı}


Sokrat arxadaşlarının işlərinə necə yarıyardı, onlara necə dəyərli sözlər danışardı, bununla da onun bilginliyi necə üzə çıxardı, indi bunlardan, bir para unutmadıqlarımı sizlərə danışmaq istəyirəm.

Tanrılara gəlincə, onun işi də, sözü də,- bu hamıya bəlli idi, - Pifiyin* dediklərinə uyğun idi, onun: necə qurban vermək, uluları necə anmaq, habelə bunun təki bütün göstərişlərini sözsüz yerinə yetirərdi. Pifiyin deməsinə görə, kim doğma şəhərinin gələnəklərinə uyğun olaraq davranır, o düz yoldadır. Sokrat da onun dediyi kimi eləyər, başqalarını da buna çağırardı, kimsə bu deyilənləri qulaqardına vurub, başqa yol tutardısa, onları saçmalıq eləyən, yolunu azmış kimsələr sayardı.

Dilək diləyəndə, tanrılardan özü üçün nəsə istəməzdi, hamıya yaxşılıqlar göndərməyi diləyərdi, kimin üçün nəyin yaxşı olacağını, tanrıların hamıdan yaxşı bildiyini düşünərdi; tanrılardan qızıl-gümüş ummağı, onlara—ağalığa çatmaq üçün yalvarmağı, bir sözlə əl açıb, onlardan nə isə dilənməyi, qumar oyununa, döyüşü udmaq istəyinə oxşadardı, bu sayaq işlərin sonu öncədən bilinməz deyərdi.

Verdiyi qurban, əlində olana uyğun, az-azacıq olardı, ancaq çox varlı olan birisinin böyük qurbanlar verməsindən də qısılmazdı. Tanrıların böyüklüyünü, onların böyük qurbana kiçik qurbandan çox dəyər verməsində axtarmaq qanmazlıqdır,–belə olsaydı, gərək onlar, yaramaz yollarla varlanmış adamların böyük qurbanlarını, yaxşı adamların verdiyi kiçik qurbanlardan çox bəyənmiş olaydılar, deyərdi. O, tanrıların,–ürəkdən tapınan kimsələrin sayğılarına, onlara– elgözünə sayğı göstərənlərdən, qat-qat artıq dəyər verdiklərinə inanardı. Aşağıdakı şeir parçasını oxumağı çox sevərdi:

Ölməz tanrılara qurbanlığını, əlində olandan versən yaxşıdır.

Arxadaşlarına da: kiməsə əl tutanda, yadelliləri qonaqlayanda, başqa yerinə düşən durumlarda, “olanından verməyin” ən düzgün yol olduğunu aşılayardı.

Birdən Sokrata elə gəlsəydi, tanrılar ona nəsə buyururlar, onu bu buyuruqları yerinə yetirməkdən çəkindirmək olmazdı, ola bilsin, tanımadığı uzaq yola çıxan hansısa adamı, gözüaçıq, yolu tanıyan kimsəylə yox, kor ilə, yolu tanımayan birisiylə yola çıxmağa tablaşdırmaq olardı, ancaq Sokratı tanrıların buyuruqlarını yerinə yetirməkdən daşındırmaq olmazdı. Adamlar arasında adının pis çıxacağından qorxub, tanrıların buyuruqlarını yerinə yetirməkdən çəkinməyi anlamazlıq sayardı; tanrıların göstərdiyi yolu tutanda, buna başqalarının necə baxacaqlarına, nə deyəcəklərinə, azacıq da olsa önəm verməzdi.

O, bədənini də, öpözünü(ruhunu) də, özünün seçdiyi ömür yoluna elə alışdırmışdı, olduqca toxdaq, qorxusuz, arxayın yaşayırdı, tanrılardan gələn gözlənilməz, ağır bir duruma düşərdisə, bunlardan da çox qolayca qurtula bilirdi. Dolanışıq ona elə ucuz başa gəlirdi, mən özüm də deyə bilmirəm, Sokratın dolanışığına çatacaq boyda axça ilə necə keçinmək olardı? Yeməyi, ağız dadı ilə yeyə bilənəcən yeyərdi, aclığının yeməyi dada gətirməsini gözləyərdi, susamadan içməzdi, ona görə nə içsəydi də döşünə yatardı. Onu günorta yeməyinə çağırsalar, o da birdən yox deməzsə, burada da özünü çox yeməkdən qolayca saxlaya bilirdi, ancaq başqaları, qonaqlıqdır deyin bunu bacarmır, acgözlük eləyirlər. Kiminsə özünü çox yeməkdən saxlaya bilmədiyini görsə, onu yeməyi dada gətirən qatqılar tökülmüş bişmişləri yeməkdən çəkinməyə çağırardı, aclığı olmadan yeməyə, susuzluğu olmadan içməyə yeriklədən qatqıların gücünə qarınqululuq eləyənlərin, mədələrini də, başlarını da, öpözlərini də korladıqlarını söyləyərdi. Şuxluğa salıb, Kirkanın* da belə qatqıların gücünə adamların başını aldadıb, onları donuza çevirmək üçün tıx deyənəcən yedirib-içirdə bildiyini deyirdi; Görürsünüzmü, Odissey Hermesin öyüdünə qulaq verib, yeyib-içməyinin ölçüsünü gözlədiyindən, donuza dönməmişdi,- deyirdi. “Sözün düzünü şuxluqla deyərlər”,- deyiminə uyğun olaraq, Sokrat bu sayaq sözləriylə də, dinləyicilərini düz yola yönəltməyə çalışardı.

Sokrat öz dinləyicilərini insan bədəninin gözəlliklərinə dəlicəsinə vurğunluqdan çəkindirməyə çalışardı: gözəl bədənə toxunanda, istər-istəməz başını itirirsən, deyərdi. Bir gün, Kritonun oğlu Kritobulun, Alkiviadın üzdən çox gözəl olan oğluna vurulub, onu öpdüyünü eşidəndə, Kritobulun yanındaca, Ksenofontdan soruşdu:

-Ksenofont, sən doğrudanmı Kritobulu arsız, azğın, çılğın olan birisi təki yox, ağıryana, götürqoylu bir kimsə sayırsan?

-Düzünə qalsa, mən onu götür-qoylu bir kimsə saymaqdayam, - Ksenofont dedi.

-Bundan sonra sən onu, arsız, azğın, özünə yiyəlik eləməyi bacarmayan birisi saya bilərsən, o özünü boş yerə, qılınca çarpan, oda ata bilən kimsədir.

-Sən onun davranışından nəsə sezmisən, yoxsa bu sözləri özündən çıxarırsan?

-Bilmirsənmi, o, bu yaxınlarda, Alkiviadın gün parçasi kimi göyçək oğlunu öpməklə böyük bir igidlik eləyib?

-Bu, qorxmazlıq sayılırsa, onda mən də bunu eləyə bilərəm!

-Ay qaragünlü, sən yəni doğrudanmı, gözəl olan birisini öpəndə səni nə gözlədiyini anlamırsan? Sən indi büsbütün özgür olan bir kimsə, bu işi tutunca düşkün istəklərinin quluna çevriləcəyini, necə bir uçuruma yıxılacağını, doğrudanmı başa düşmürsən? Bu sayaq alçaq əyləncələrə qapılmaq, səni yoxluğa sürükləyib aparmayacaqmı? Sənin bundan sonra gərəkli bir iş görməyə macalın olacaqmı? Belədə, sən dəlilərin də özünə yaraşdırmadığı bir işə girişmirsənmi?

-Herakla and olsun, Sokrat, sən bu öpüşməyə, çox yersiz olaraq, belə qapqara boyaq vurursan!

-Mənim sözüm sənə çöçünmü gəlir?–Sokrat dilləndi,- yoxsa, qara quruşdan də kiçik olan tarantulanın(ağulu hörümçəyin) ağzını toxundurduğu kimsələri necə ağrı-acılara saldığını, onların başlarını necə pozduğunu da bimirsən?

-And olsun Zevsə, düz deyirsən, - Ksenofont dilləndi,- ancaq bu tarantula sancanda ağzından nəsə damızdırır da.

-Anlamaz!- deyə Sokrat səsləndi.- Gözəllərin də öz öpüşləriylə, insanı başdan çıxaran nəyisə damızdırdıqlarını buçağacan bilmirsənmi? Doğrudanmı yəni bilmirsən, “gənclik çağlarının gözəlliyi” adlanan bu yırtıcı varlıq, tarantuladan da qorxuludur, tarantula yenə ağusunu ancaq sancanda buraxa bilir, bu “gözəl” deyilənlər isə, uzaqdan-uzağa adamın üstünə nə buraxırlarsa, onların huşunu başından çıxarırlar! (Yoxsa, elə buna görə, Erota* oxatan deyirlər, axı gözəllər adamı uzaqdan da yaralaya bilirlər.) Mənim sözümü eşit, Ksenofont, belə gözəlləri görəndə, oradan arxana baxmadan qaçıb uzaqlaş. Sən isə, Kritobul, ən yaxşısı uzun bir sürədə buradan uzaqlaşıb get, öpözünü necə ağır bi düşkünlüyə yoluxdursan da, ola bilsin uzaq yolların yolçuluğu səni sağalda bildi.

Beləliklə də Sokrat sevgiylə bağlı əyləncələrdə, adamlara, bunun törədə biləcəyi qarğaşadan uzaq gəzməyi aşılayır, bədən ilə öpözün(ruhun) üzüləcəyi ölçülərdə bu işə baş qoşmamağa çağırırdı. Özünü isə elə kökləyə bilmişdi, başqalarının ən suyumsuz adamdan uzaq qaçdığı kimi, o da belə gözəllərdən yan gəzərdi.

Yeməyə, içkiyə, qadınla yaxınlığa qarşı da, özünü ölçü-biçi gözləməyə beləcə alışdıra bilmişdi, bununla yanaşı, Sokrat özünü bu düşkünlüklərdən qoruya bilməkdən elə böyük sevinclər duyardı, bu düşkünlüklərə qapılmaqdan tapılan, ucuz, üzücü toxtamışlığa(komforta), gözünün ucu ilə baxmağı belə özünə sığışdırmazdı.

IV BAŞLIQ


{Aristodemlə, tanrıların insanlara necə yanaşması konusunda danışıq}


Ola bilər kimlərsə,–hansısa cızmaqaralara, ortalıqda gəzən dedi-qodulara inanıb,–Sokratın dinləyicilərini yaxşılıq eləməyə yönəldə bildiyini, ancaq yaxşılıq eləməyin yollarını, onlara öyrədə bilmədiyini düşünsünlər; məncə belə düşünən kimsələr, Sokratın,–özünü çoxbilmiş kimi göstərən adamları, çoxlu sorğularla dilləndirib, bununla da onların özlüyündə çox biliksiz olduqlarını ortaya qoyduğu danışıqlarından başqa,–arxadaşları ilə apardığı gündəlik danışıqlarını da öyrənsələr, onda bilərlər, o, adamlara yol göstərməyi bacarırdı, yoxsa yox.

Bunun doğruluğunu anlatmaq üçün, mən ilk olaraq, onun “Kiçik” ayamalı Aristodem ilə tanrılarla bağlı apardığı danışığını, sizlər üçün burada açıqlamaq istəyirəm.

Aristodemin tanrılara qurban vermədiyini, onlardan dilək diləmədiyini, tanrı buyuruqlarını anladan fal açdırmağa getmədiyini, bu azmış kimi, belə iş görənləri ələ saldığını eşidən Sokrat ondan soruşdu:

-Aristodem, bir mənə de görüm, elə kimsələr varmı, sən onların yaradıcılığının vurğunu olasan?

-Var, - Aristodem dedi.

-Onların adlarını sadala, görək kimlərdir.

-Epik poeziyada ən çox sevdiyim Homerdir, gözəlliyi öyməkdə,–Melanippid, insanın ağrı-acılarından danışanda,–Sofokl, heykəl yapmaqda– Poliklet, rəssamlıqda,–Zevksid.

-Səncə, kimə artıq vurulmağa dəyər, varlıqları—tərpənməz, lal-dinməz, donuq görünüşləri ilə kağıza köçürənəmi, yoxsa diri, danışan, anlayan, tərpənişli varlıqlar yaradanamı?

-And olsun Zevsə, birdən bu dediyin varlıqları kimsə yaratmayıbsa, bir söz deyə bilmərəm, ancaq doğrudan da onları kimsə düşünərək belə yaradıbsa, onda ona qat-qat artıq vurğunluq olmalıdır.

-Sən nələrin yaradılmadığını, gözlənilmədən törəndiyini, düşünürsən?- sonra bunu da de görək, kimsə düşünüb nəsə yaradırsa, bunu boş-boşunamı eləyir, yoxsa nəyəsə yaramaq üçünmü?

-Nəyəsə yarayan nəsnələrin, sözsüz olaraq, öncədən düşünülüb, götür-qoy edilib, yaradıldığını sanmalıyıq.

-Sənə elə gəlmirmi, insanları kim yaradıbsa, onların bədən üyələrini(üzvlərini) qabaqcadan elə düşünüb yaradıb, bu onların işinə bütünlüklə yaraya bilsin, yəni insanlar yan-yörələrində olanları, baş verənləri, büsbütün anlayıb, duya bilsinlər: gözlər gərək olanı görmək, qulaqlar gərək olanı eşitmək üçün yaradılmayıbmı? Qoxular bizim nəyimizə gərək olardı, burnumuz onu duymaq üçün yaradılmasaydı? Acını, sucuğu(şirini), ayırd eləyə, bütün yerdə qalanları dadıb, onlardan bəyəndiklərimizi seçib ayıra bilərdikmi, birdən bunların “bilicisi olan” dilimiz olmasaydı? Bundan başqa, sənə elə gəlmirmi, bax indi deyəcəyim gerçəklik, ancaq düşünülüb yaradıla bilərdi: gözlərin necə kövrək olduğunu bilirsən, göz qapaqlarının onu qorumaq gərək olanda qırpılıb, qapı kimi örtüldüyünü, yuxuya gedəndə kilidləndiyini görəndə, bunun qabaqcadan düşünülüb, belə yaradıldığını necə danmaq olar? Gözlərimizi küləkdən, tozdan qorumaq üçün ələyə oxşar olaraq yaradılan kipriklərə bax; qaşlara,–gözə gölgə salmaq üçün onun üstündə yer ayrılmayıbmı, özü də onlar elə yerləşiblər, başdan süzülən təri gözə tökülüb onu acışdırmağa da qoymurlar. Qulağımıza sayı bilinməz səslər dolur, ancaq o dolub daşdanırmı? Görürsənmi, bütün varlıqların qabaq dişləri, tapdıqları yeməyi parçalamağa, arxa dişləri çeynəməyə yarayır. İnsanın içəri ötürdüyü yemək-içməyin keçdiyi ağızı, tanrılar, gözlə buruna yaxın yerləşdirib; ancaq insanın içində yığılıb, sonradan bayıra tökdüyü pis qoxulu nə varsa, bizi iyrəndirməsin deyə, onların çıxış yolunu gözdən, burundan uzaqda qoyub. Varlıq belə dərindən-dərinə götür-qoy edilərək yaradılıbsa, sən bunları görməməzliyə vurub, onun hansısa gözlənilməzlikdən yaranmadığını, düşünülüb yaradıldığını deməyə, yenədəmi qol qoymaq istəmirsən?

-Yox, and olsun Zevsə, - Aristodem dilləndi,- sən deyən kimi yanaşanda varlıq,- çox bilikli, onu sevə-sevə yaradan birisinin əl işinə oxşayır.

-Onun varlığa doğub törəmək istəyi verməsinə, bundan doğan başqa nəsnələrə: ananın körpəsini əmizdirmək yanğısına, doğulanların hamısının sonsuz yaşamaq sevgisinə, ölümdən bərk qorxmasına, özünü ondan qorumasına, nə deyirsən?

-Bu dediklərin, sanasan, varlığa yaşamaq bacarığı verməyi düşünüb-daşınmış birisinin, yaradıcılığına oxşayır.

-Sən özündə, anlaq deyilən nəyinsə varlığını duya bilirsənmi?

-Sən bir az kəsəsini soruş, mən deyim.

-Bizdə anlaq deyilən bu nəsnə vardırsa, onda bizdən başqa da, hansısa anlaqlı varlığın ola biləcəyini düşünməyə dəyər, yoxsa yox? Bizim bədənimizin yaranmasında ucsuz-bucaqsız torpaqdan kiçicik bir əlcə, sonsuz sulardan bircə ovuc işlənibsə, bununla belə bizim anlağımız da vardırsa, onda kosmosda bizdən başqa da anlaqlı bir varlığın ola biləcəyini düşünmək yerində deyilmi? Bütün bunları biləndən sonra, durub necə demək olar: yer üzündə olanlarin hamısından bizim bədənimizdə kiçicik bir pay vardır, ancaq bircə bizdə olan anlağı biz özümüz qazanmışıq, o ancaq bizdə var, onun hamısı ancaq bizə çatıb, o başqa bir yerdə yoxdur, bu bitib-tükənməz çoxluqları qapsayan, ucsuz-bucaqsız kosmosun yetkin düzəni isə, onun anlaqsızlığından yaranıb?!

-And olsun Zevsə, sənin bu dediklərin doğrudrsa, onda istər-istəməz belə bir sorğu da yaranır: biz işimizə yarayan nələrinsə gözümüzün qabağında, insan əlləri ilə, necə tikilib-qurulduğunu görə biliriksə, onda nədən, dünyanı tikib-quran bir uzmanın(sənətkarın) olduğunu görə bilmirik?

-Sən öpözünün(ruhunun) olduğunu bilsən də, ancaq onu görə bilmirsən, buna baxmayaraq, sənin bədəninə yiyəlik eləyən odur: ona qalsa, sən özünün elədiklərini də, gözəgörünməz öpözünün yönətdiyi anlağınla yox, necə gəldi, başıpozuq gözlənilməzliklərin aşıladıqlarına görə, elədiyini deməlisən.

Onda Aristodem dedi:

-Yox, Sokrat, mən doğrudan tanrılara sayğısız deyiləm, mən eləcə düşünürəm, onlar elə uca, elə uludurlarsa, mənim sayğım onların nəyinə gərəkdir?

-Onda, - Sokrat ona qınaqla baxdı,- belə böyük, güclü, olmaqlarına baxmayaraq, tanrılar sənə göz yetirir, qayğını çəkir, yardım göstərirlərsə, sən də ən azı onlara sayğı göstərməli deyilmisən?

-Sən məndən arxayın ol,- Aristodem dilləndi,- mən tanrıların insanlara lap azacıq belə qayğı göstərdiyinə inansam, onlara saymazyanalıq eləmərəm.

-Sən yəni, doğrudanmı, onların insanlara qayğı göstərmədiyini düşünürsən? Birincisi, yaşayan bütün varlıqlardan ancaq insana boyunu dik tutub dayana bilmək bacarığını onlar vermişlər, insan dik dayanmaqla qat-qat uzaqları görə bilir, yuxarıda, başı üstündə olanlara da, qolayca göz yetirə bilir, buna görə də özünü başqa varlıqlara baxmış, qat-qat yaxşı qoruya bilir. Tanrılar bütün varlıqlara yerimək üçün ayaq vermişlər, insana isə üstəlik bütün ağır-yüngül işləri görməyi bacaran əllər də verilmişdir, buna görə də o bütün varlıqlardan yaxşı keçinir. Bu azmış kimi, bütün varlıqların dili olduğuna baxmayaraq, tanrılar ancaq insana dilini ağzında dolandırıb, istədiyi sözü demək, düşündüklərini biri-birinə anlatmaq bacarığı vermişdir. Ardınca, erkək-dişilər arasında biri-biriylə yaxınlıq eləmək istəyinin oyanmasını, tanrılar başqa varlıqlara ancaq ilin hansısa bir çağında, qısa bir sürədə vermişlər, bizə isə qoca yaşlarımıza kimi, bütün il boyu, haçan istəsək, bunu eləyə bilmək bacarığını vermişlər. Ancaq tanrılar təkcə bizim bədənimizə qayğı göstərməklə qalmamışlar, bundan da önəmlisi: insanın bədənində çox yetkin olan bir öpöz də yerləşdirmişlər. Elə bircə onu götür, bizdən başqa hansı bir varlıq, yaşadığımız bu gözəl, böyük dünyanı yaradan tanrıların varlığını bilir? İnsandan başqa hansı varlıq, tanrılara tapına bilir? İnsandan başqa hansı varlığın belə anlağı var da, aclığın, susuzluğun, istinin, soyuğun qarşısını almaq üçün qabaqcadan düşünüb daşına, onlardan qoruna bilir, öz ağrılarını sağalda bilir, özünü çalışdırmaqla gücünü artıra bilir, nəyisə incələyib-araşdırıb öyrənə bilir, eşitdiyi, gördüyü, öyrəndiyi nə varsa unutmur. Doğrudanmı sənə aydın deyil, başqa varlıqlarla tutuşduranda insanlar az qala tanrılar kimi yaşayırlar, özlərinin bədənlərinin, öpözlərinin yetkinliyi ilə hamını üstələyirlər? Birdən insan, bədəncə öküz, anlaqca özü olsaydı, o istədiklərini eləməyi bacarmazdı; ya da başqa bir varlığın insan kimi əlləri olub, ancaq insanca anlağı olmasaydı, bundan nə qazanardı? Sən belə dəyərli ərməğanları ala-ala da, tanrıların sənə qayğı göstərmədiyini düşünürsən? Onlar bundan artıq nə eləsinlər də, sən onların qayğısını anlayasan?

-Mən tanrılara onda sayğı duyaram, sənin təki onların səslərini eşidə biləm, sənə öyrətdikləri kimi: eləyəsini, eləməyəsini, mənə də özləri anladalar.

-Tanrılar afinalılara, gələcəyi öyrənmək üçün, onların adını anıb açdıqları fallarda düz yol tapmağa yardım edirlərsə, ellinlərə, elə başqa xalqlara da, görkəzmələrlə(möcüzələrlə) öncəgörmələrlə, onların öyrənmək istədiklərini anladırlarsa, təkcə sənəmi belə işlərdə qayğı göstərmirlər? Tanrılar insanları, yaxşılığı da pisliyi də eləmək bacarığının öz əllərində olduğuna inandıra biliblərsə, bu onların gücünü göstərmirmi? Belə olmasaydı, bu uzun illər sürəsində insanlar onların yalan dediklərini anlamazdılarmı? Sən yəni, görmürsənmi, insanların ən yetkin, uzunömürlü birlikləri olan dövlətlərlə xalqlar, - tanrılara sayğını ən başlıca, ən gərəkli iş sayırlar, elə insanların yaşa dolub yetkinləşdikcə, tanrılara qat-qat artıq tapınmaları da buna görə deyilmi?

Dəyərli arxadaşım, - Sokrat sözünün ardını dedi,- bunu başa düşməyə nə var: sənin anlağın bədənində olduqca, onunla öz istədiyi kimi davranır. Buna uyğun olaraq da düşünsək, deməli, dünyanın anlağı da onu, öz istəyinə uyğun, özünə yarayan kimi qurur: yoxsa elə düşünürsən, sənin baxışların oracan itidir də, uzaqları əlinin içi kimi görə bilirsən, ancaq tanrıların baxışları elə işıqsızdır, bütün olanları baxıb, birdən görə bilmir, sənin anlağın bir anın içində, buradakı, misirdəki, siciliyadakı işlərlə bağlı düşünüb-daşına bilir, ancaq tanrıların anlağı bütün varlıqlarla bağlı işləri bir anda düşünüb, yoluna qoymaq gücündə deyil. Adamlara qulluq göstərməyincə, bilmirsən, kim sənə bunun qarşılığında nə verə bilər; adamlara yaxşılıq eləməyincə, onlardan hansılarının yaxşılıq eləməyi bacardığını ayırd eləyə bilmirsən; onlara hansısa konunu gənəşməyincə, kimin bu işdən yaxşı baş açdığını öyrənə bilmirsən. Elə bunun kimi də, sən öncə tanrılara qulluq göstərib, sonra da onlardan görmək istədiyin işlərdə, adamları tanımaqda, sənə yardımçı olmalarını diləsən, onda bilərsən, tanrılar oracan güclü, oracan bilgədirlər, istənilən anda: olanların hamısını görürlər də, eşidirlər də, onların olmadığı bir yer yoxdur, bütün olacaqlar onların qayğısı altındadır.

Belə danışıqları ilə Sokrat, öz arxadaşlarının düşüncələrini oracan dəyişər, mənliklərini elə yetkinləşdirərdi, onlar bütün yaramaz, əyri, alçaq, iyrənc işlərdən - təkcə adam içində olanda yox,- onları bir kimsə görməyəndə belə çəkinərdilər, onlar gördükləri işlərin birinin də tanrılardan gizli qalmayacağına ürəkdən inanardılar.

V BAŞLIQ


{Sokrat öyrəncilərinə, gözü-könlü tox olmağı aşılayardı}


Gözü-könlü toxluq, yüksək insanlıq dəyəri sayıldığından, gəlin, baxaq görək, Sokrat bu konuda nə deyirdi:

-Arxadaşlar! Bir anlıq elə düşünəyin, savaş başlayıb, biz də döyüşmək üçün özümüzə elə bir başçı seçmək istəyirik, onun yönətimi ilə yağıları yenə bilək, sizcə biz, - qarınqulu, içki-qadın-yuxu düşkünü olan birisini özümüzə başçı seçərdikmi? Onun yağılara üstün gəlib, bizi qurtaracağına inanardıqmı? Tutalım, biz ölüm ayağında olanda, azyaşlı oğullarımızı boya-başa çatdırmağı, qızlarımızın namusunu qorumağı, var-yatırımızı qoruyub, saxlamağı, kiməsə tapşırmaq istəyirik: belə bir acgöz adama ürək qızdırardıqmı? Alçaq istəklərinin düşkünü olan qulumuza,- mal-qara saxlamağı, sursatımızı qorumağı, hansısa işimizə görüm-baxım eləməyi tapşırardıqmı? Beləsini, evimizin qulluğunu tutmağa buraxardıqmı, gərəksələrimizi alıb gətirsin deyə, alış-veriş eləməyə göndərərdikmi? Belə bir acgöz, düşkün qılıqlı kimsəni, qul yerinə işlətməyi belə özümüzə yaraşdırmırıqsa, onda bu sayaq öyrəncələrə(vərdişlərə) qapılmaqdan özümüzü də qorumalı deyilikmi? Əldəgöz(təmənnalı) kimsə, başqasının axçasını əlindən çıxarıb varlanmaq istəyir; ancaq acgöz kimsənin başqasına yamanlıq eləyəndə, öz yaxşılığına çalışdığını da demək olmaz: yox, o, başqalarına bir yamanlıq eləyəndə, özünə beşqat artıq yamanlıq eləyir - təkcə öz evini yıxmaqla qalmır, öz bədənini, öpözünü də yaman günə salır. Arxadaşları ilə yeyib-içmək yığıncağında olanda, dadlı yeməkləri, içkiləri görüncə, bunlara ac qurd təki soxulub, başqalarına aman verməyən kimsə ilə; qadınla əylənməyə axça dağıtmağı, arxadaşlarına əl tutmaqdan üstün sayan birisi ilə, kim oturub-durmaq istəyər? Yaxşılıqların kökündə, gözü-könlü toxluğun dayandığına ürəkdən inanmaq, ona könül vermək yetkinlik deyilmi? Kim, özünü düşkün istəklərdən qorumadan, gərəkli bilikləri öyrənə, özünü gözəl öyrəncələrə alışdıra bilmişdir? Əyləncələrin, kirli duyğuların düşkünü olan qul, sonucda öz bədəni ilə öpözünü gözdən də, əldən-dildən də salmırmı? And olsun Heraya, bir özgür kimsə də belə bir qulu almaq istəməzdi, əyləncə düşkünü olan qula isə ancaq tanrılara yalvarmaq qalır, ona bir yaxşı ağa yetirsinlər, ola bisin, ona düzgün yiyəlik eləyib, qapılıb qaldığı düşkünlüklərində batıb getməyə qoymasın.

Sokrat dinləyicilərinə belə sözlər deyərdi; ancaq özünün gördüyü işlərdə dediyindən də qat-qat artıq gözü-könlü toxluq örnəkləri göstərərdi: o təkcə əyləncə düşkünü olmaqdan yox, axça düşkünü olmaqdan da özünü çəkindirə bilmişdi, onun düşüncəsinə görə, bilik öyrədəcəyin kimsədən axça alınca, onu özünə ağa eləyirsən, onun quluna çevrilirsən, bununla da özünü alçaldırsan.

VI BAŞLIQ


{Sokratın sofist Antifontla sözləşməsi}


Sokratın sofist* Antifontla olmuş danışığını sizlərə açıqlamaq istəyirəm.

Günlərin bir günü, Antifont Sokrata yaxınlaşıb, onun dinləyicilərinin başını qatmaq, danışıqdan yayındırmaq üçün, ortaya söz atdı:

-Ay Sokrat! Mən elə düşünürdüm, fəlsəfə yolunda çalışan kimsələr ağ günlərə çıxırlar, ancaq deyəsən bu işdən sənin payına, eləcə ağrı-acıları dadmaq düşüb. Elə gündə yaşayırsan, qul belə bu sayaq dolanışığa dözməyib, ağasının yanından baş götürüb qaçardı: yeyib içməyində ac-yalavacsan; bürüncəyinin yamaq-yırtıqlı olması bir yana, yayda da, qışda da, ancaq onu geyirsən, başqası yoxundur; il uzunu ayaqyalın, köynəksiz gəzirsən. Bir yandan da kimsədən axça götürmürsən, baxmayaraq, axça olmadan adamın işləri yoluna düşmür, axçan varsa, genbol yaşayırsan, dadlı bir ömür sürürsən. Öyrətmənin(müəllimin) bilik öyrətməsində, bir də öyrəncilərinə özünü yamsılamağı aşılamaq anı da var: sən, öyrəncilərinə də özünə oxşamağı aşılayırsansa, deməli, onlara özü özlərinə yamanlıq eləməyi öyrətmədəsən.

Sokrat ona üz tutub dedi:

-Antifont, mənə elə gəlir, sən mənim yaşamımı elə ağır, elə ağrı-acılı sanırsan, belə yaşamaqdansa, ölməyi üstün tutardın. Yaxşı, gəl baxaq görək, sən məni niyə belə qaragünlü sayırsan? Ona görəmi, mən axça götürmədiyimdən ürəyim istəməyən kimsəylə danışmıram, ancaq axça götürüb, qarşılığında nəsə öyrətməyi boyun olan öyrətmən, aldığı axçaya görə, könlü istədi-istəmədi, başqasının qulluğunu gətirməlidir? Yoxsa, sən mənim yeməyimi ələ salıb, düşünürsən, sənin yediyin yemək, mənim yediyimdən artıq bədəninə yarayır? Yoxsa, sən öz yeməyinə çoxlu axça ödəməklə onun, mənim daşdan çıxan çörəyimdən üstün olduğunu düşünürsən? Yoxsa, elə düşünürsən, sən bu çox axça tutan yeməyini yeyərkən, mənim ucuzlu yeməyimdən duyduğumdan artıq ağız dadı duyursan? Sən yəni bilmirsənmi, kim yeməyinə aclığını yavanlıq eləyib, onu ağız dadı ilə yeyirsə, ona aş qazanına acı-ucu(ədviyyat) tökmək də gərək deyil, elə bunun kimi də, kiməsə sussuzluğunu yatırmaq gərəksə, əlinin altında nə varsa onu da içir? Qaldı, mənim bu günü getmiş bürüncəyim, deyim biləsən: adamlar paltarlarını istiyə-soyuğa görə dəyişirlər, ayaqqabını da ona görə geyirlər, yolun daş-kəsəyi ayaqlarını əzməsin; sən bir yol da olsa görmüsənmi, mən soyuqdur deyə evdə oturub, bayıra çıxmayam, istidə kimisə kölgələndiyi yerdən sıxışdırıb, onun yerini tutmaq istəyəm, ayaqqabım yoxdur deyə, ürəyim istəyən yerə getməyəm? Sən yəni bilmirsənmi, insanlar öz yaradılışlarından dözümsüz olsalar da, ancaq onlar öz üzərində çalışmaqla, güclərini artıra, istənilən ağırlığa dözə bilirlər? Mənə gəlincə, görünür sən bunu da bilmirsən, mən uzun illər çalışmaqla öz bədənimi istənilən ağırlığa, ağrı-acıya dözməyə alışdırmışam, indi mənim, sənin kimi özünü bərkə-boşa salmamış adamdan, niyə üstün olduğumu anlaya bilirsən, yoxsa yox? Mən qarınqulu deyiləmsə, yuxu, qadın düşkünlüyüm yoxdursa, sən bunu anlaya bilirsənmi, demək mənim bunlardan qat-qat üstün sandığım öyrəncələrim vardır, mənim bu üstün öyrəncələrim bədənimi üzüb əldən salmadığından, uzun illər boyunca onlardan duyduğum sevinclərlə baş-başa yaşayacağımı necə, anlaya bilirsənmi? Mən bilirəm, sən də bunu bilməmiş deyilsən, ağır əməklərə qatlaşmağa dözmədiklərindən, işləri düz gətirməyən kimsələr, sonucda qaragünlü olub yasa batırlar; əmək çəkib, işlərində uğur qazananlar isə, - əkinçilər, dənizçilər, habelə başqaları,- özlərini ağ günlərə çıxarıb, sevinc içində yaşayırlar. Bax beləcə, mənim bu dediklərimi anlaya bilmirsənsə, onda insanın, özünü də yetkinləşdirib, arxadaşlarını da buna yönəldə bilməsindən, hansı sevinclər duyduğunu hardan biləsən? (Bilmək istəsən, mən bütün olaylara, ancaq bu gözlə baxmaqdayam.) Arxadaşlara yardım eləyəndə, yurdu qorumaq üçün döyüşlərdə, kimlər sürəkli olaraq duruş gətirə bilər,- mənim kimi yaşayan birisi, yoxsa sənin o ağgünlü dediyin, gününü əyləncələrə sovuranlar? Savaşa yürüyəndə, genbol yemək-içməksiz yaşaya bilməyənlər dözümlü olur, yoxsa nə varsa onunla keçinməyi bacaranlar? Düşmənin dörd bir yandan qapsayıb, aclıqla sınağa çəkdiyi düşərgədə, kim qolayca yağıya yenilir,- yaxşı yeməklər olmadan keçinə bilməyənlər, yoxsa əl altında olanla dolana bilənlər? Oxşayır, Antifont, sən genbol, varlı yaşamağı ağgünlülük sayırsan; ancaq mənim anladığıma görə, nəyəsə gərək duymadan yaşamaq ancaq tanrılarda olur, demək az bir nəsnələrlə keçinə bilmək- tanrılara yaxın olmaq deməkdir; tanrılar yetkinliyə çatmışlardırsa, onda tanrılara bu sayaq yaxınlıq da yetkinliyə çox yaxın olmaq sayılmalıdır.

Başqa bir gün Antifont yenə Sokrata ilişdi:

-Ay Sokrat! Mən səni düzgün adam saymaqdayam, ancaq sənə anlaqlı deməyə dilim gəlmir; mənə elə gəlir, sən özün də bunu bilirsən: yəni sənin öz öyrətdiklərinə görə axça almamağın da buna görədir. Öz aramızdır, sən öz bürüncəyini, evini, başqa bir gərəkli nəyinisə götürüb başqasına elə-belə verməzsən, onları dəyərindən ucuz da satmazsan, onların axça ilə ölçülən hansısa dəyərinin olduğunu bildiyin üçün də bunu eləməzsən. Buradan da aydın olur, sən öz danışıqlarının dəyəri olduğunu bilsəydin, dinləyicilərindən onların dəyərincə axça da alardın. Elə buna görə də, səni düzgün adam saymaq olar, sən öz dinləyicilərindən, öyrətdiyin dəyərsiz biliklərə görə axça almırsan, deməli onları aldatmırsan da, ancaq sənin onlara öyrətdiyin biliklər bir quruşa dəymirsə, onda sənə nə adla anlaqlı demək olar?

Sokrat onun sözünün qabağında bunları dedi:

-Antifont! Bizim aramızda, hamının qavradığı belə bir düşüncə var: gözəllik ilə bilikdən, yaxşılq üçün də, yamanlıq üçün də yararlanmaq olar. Öz gözəlliyini axça verən kimsələrə satanlara pozğun deyərlər; ancaq yaxşı, ürəyidüz adamın sevgisinə könül verənləri namuslu sayarlar. Bunun kimi də, öz biliyini axça alıb kimə gəldi satana da, sofist kimi əskik bir ad verərlər; kim isə başqa birisində yüksək insanlıq dəyərləri olduğunu duyub, ondan qazanc güdmədən, bildiklərini ona öyrədirsə, onu yaxşılıq eləməyə yönəldirsə, bununla da onu özünə arxadaş eləyirsə, ona yaxşı adam, sayqılı yurddaş deyərlər. Antifont, bunu da bilsən yaxşıdır, başqaları, yaxşı atımı, itimi, quşumu sevdikləri kimi, mənim də onlarınkından qat-qat üstün olan öz sevgim vardır, mən: yaxşı arxadaşlarımın çox olmasını, bildiyim bütün yaxşı nə varsa, onlara öyrətməyi, bundan başqa, onları gərəkli biliklər öyrənə biləcəkləri başqa kimsələrlə də tanış eləməyi sevirəm. Eləcə də keçmiş bilgələrin bizim üçün yazıb qoyduqları kitablarında yer alan çox dəyərli biliklərini, arxadaşlarımla birgə oxuyub incələməyi sevirəm, orada bizə gərəkən nəsə tapırıqsa, bu biliyi öz aramızda bölüşürük, biri-birimiz üçün bir az da artıq gərəkli kimsələr oluruq.

Sokratın belə danışıqlarını eşidəndə mənə elə gəlirdi, iş-gücünün ancaq öz dinləyicilərini yetkinləşdirməyə çalışmaq olmasından o, ölçüyəgəlməz sevinclər duyurdu.

Başqa bir gün isə, Antifont onu çaşdırmaq üçün soruşmuşdu, nəyə görə o dövlət işindən yaxşı baş açdığını düşünərək, başqalarına dövlət qulluğuna yarayacaq bilikləri öyrədir, onları bu iş üçün yetişdirir, ancaq özü dövlət qulluğunda işləməkdən boyun qaçırır.

Onda Sokrat belə demişdi:

-Deyə bilərsənmi, Antifont, mən tək özüm gedib dövlət qulluğunda işləsəm dövlətə çox qulluq göstərərəm, yoxsa bunu bacaran çoxlu adamlar yetişdirib dövlət qulluğuna göndərsəm?



Dostları ilə paylaş:

©2018 Учебные документы
Рады что Вы стали частью нашего образовательного сообщества.
?


iii-international-86.html

iii-international-90.html

iii-international-95.html

iii-international.html

iii-iqtisodiyot.html